Rotor Pozisyonları ve Kuvvetler.
Helikopter rotor sistemi dönüsü ile
yarattığı
nısbi rüzgarKanat profilinin
ileriye doğru hareketi esnasında
altından ve üstünden geçen uçuş
istikametine paralel fakat zıt yönde
olan hava akışına nısbi rüzgar
denir. sayesinde,
aerodinamik kuvvetleri ve böylece
uçuş için gerekli olan kaldırma
kuvvetini sağlar. Rotor sistemi
kendi dönüsünden ve ağırlığından
dolayı dönü hareketine sahip
kütlelere özgü olan kuvvetlere ve
momentKuvvetin
döndürme etkisine moment denir.lere
maruz kalır. Şekil 10'da bir ana
rotor şaftına 180 derece açı farkı
ile tespit edilmiş iki adet pal
verilmiştir. Rotor hareketsiz
olduğundan paller uzunlukları ve
ağırlıkları dolayısıyla oluşan
moment sonucu aşağıya doğru sarkma
eğiliminde olurlar. Rotorun bu hali
durağan rotor pozisyonu olarak
adlandırılır. Şekil 10a'da ise dönen
bir ana rotor şaftına tespit edilmiş
olan pallerin durumu verilmiştir. Bu
pozisyonda pallerin sarkma
eğilimleri dönü sonucu oluşan
merkezkaç kuvveti tarafından
kaldırılmıştır. Dairesel hareket
yapan cisime dönü merkezinin dışına
doğru bir ivme kazandıran kuvvet
merkezkaç kuvveti olarak
tanımlanır. Bu kuvvete karşı hareket
eden diğer bir kuvvet ise
merkezcil kuvvettir.
Dairesel hareket yapan cismi sürekli
merkeze doğru çeken kuvvet olarak
tanımlanır. Helikopter üzerindeki
dönen paller rotor başında ve
pallerin bağlantı kısımlarında çok
yüksek merkezkaç yüklemeleri
oluştururlar. Şöyleki 2-4 yolcu
kapasiteli bir helikopterde bu
yüklemeler her pal bağlantı kısmında
6 ila 12 ton arasındaki bir toplam
değere ulaşabilirler, yük
helikopterlerinde ise her pal için
40 tona yaklaşık değerdedirler.
Döner kanatlı hava araçlarında,
rotor sistemini etkileyen baskın
kuvvet merkezkaç kuvvetidir. Diğer
kuvvetler bu kuvvet üzerinde sadece
değişimler yaratırlar.


Rotor durağan halde iken aşağıya
doğru sarkma eğiliminde olan paller
statik veya sarkma durdurucuları
üzerinde dururlar. Durdurucular
pallerin aşağıya doğru sarkmalarını
limitleyerek hava aracının gövdesine
veya yere değmesine engel olurlar.
Rotor dönmeye başladığında paller
durağan pozisyonlarından kurtulurlar
ve merkezkaç kuvvetinin etkisiyle
yükselmeye başlarlar ve dönü artıkça
yere paralel, düz bir şekil alırlar
(Şekil11).
Rotor Kaldırma Kuvveti.
Helikopterin kalkışta ve uçuş
esnasında
kaldırma kuvveti üretmesi ile
paller düz pozisyonlarından
yükselerek adeta ters bir koni
pozisyonu alırlar. Daha detaylı
olarak şu şekilde açıklanabilir:
Şekil 'de görüldüğü üzere referans
noktası şaft olan bir dikey kuvvet
vektörü yaratmak için pallerin hucum
açıları pozitif olacak şekilde
değiştirilir. Bu değişimle beraber
paller kaldırma kuvveti üretmeye
başlayacaklarından dolayı
merkezkac kuvvetiDairesel
hareket yapan cisime dönü merkezinin
dışına doğru bir ivme kazandıran
kuvvet. ile birlikte iki
kuvvetin etkisi altına
gireceklerdir.Pallerin bir uçları
şafta bağlanmışken diğer uçları
maruz kaldıkları kuvvetlere göre
hareket etmekte serbest
bırakılmışlardır. Pallerin söz
konusu iki kuvvetin büyüklükleri ve
uygulama yönlerinin bileşkesi
sonucunda hareketleri Şekil12' de
verildiği üzere yukarıya doğru
olacaktır. Daha önce de belirtildiği
gibi merkezkaç kuvvetinin baskın
kuvvet olmasından dolayı pallerin
aldıkları bu pozisyondaki ana
hareket yönüde yatay olacaktır. İki
kuvvet arasında bir oranlama
yapılacak olur ise ( Şekil12a ) pal
bazında dikey kuvvet (kaldırma)
yatay kuvvet (merkezkaç)
büyüklüğünün ancak %7'si kadar bir
büyüklüğe sahiptir. Brüt ağırlığı 8
ton ve 5 adet pali olan bir
helikopterde her palin üreteceği
kaldırma kuvveti 1.7 ton iken
merkezkaç kuvvetinin değeri 23 ton
olacaktır.


Bu ters koni biçiminin derinliği
rotorun dakikadaki dönü hızına
( RPM )Revolutions
Per Minute/Dakikadaki Dönü Sayısı
, brüt ağırlığa ve uçuştaki
G-KuvvetlerineAni
hız değişimlerinde ve manevralarda
kütleler arasında oluşan çekim
potansiyelinin yerçekimi cinsinden
ifadesidir. bağlıdır. Eğer
RPM sabit tutulur ise koninin
derinliği brüt ağırlık ve
G-Kuvvetleri artıkça artar . Brüt
ağırlık ve G-Kuvvetlerinin sabit
tutulduğu pozisyonda ise RPM'in
azalması koninin derinliğini yine
artacaktır. RPM değerinin aşırı
derecede azalması, brüt ağırlığın ve
G-Kuvvetlerinin aşırı derecede
artması limit dışı bir konikleşme
meydana getirir. Aşırı konikleşme
pal üzerinde istenmeyen basınçlara
yol açarken etkili disk alanının
azalması ile toplam kaldırma
kuvvetinde de azalma meydana
getirecektir. Şekil13'te
havırHelikopterin yerdeki bir
nokta üzerinde sabit olarak havada
asılı kalabilmesi.
pozisyonunda ve hafif yüklü bir
helikopter verilmiştir oluşan ters
koni derinliği azdır diğer taraftan
şekil13a'da yine hover pozisyonunda
fakat tam yüklü bir helikopterin
oluşturduğu koni derinliğinin ne
kadar artmış olduğu görülmektedir.
Rotor Kaldırma Kuvvetinin Dairesel Kullanımı.
Helikopter rotorunda her pal kendi
payına düşen kaldırma kuvvetini
üretir iken rotorun toplam kaldırma
kuvveti ile pal izdüşümü arasında 90
derecelik bir açı vardır
(Şekil14-15). Bu açı değeri rotorun
her pozisyonunda mevcuttur ve değeri
değişmez. Bu durumda rotorun
eğilmesi ile ( açılandırılması ) pal
izdüşümündeki değişim kaldırma
vektörü tarafından 90 derecelik açı
muhafaza edilerek takip edilir.

Newton fiziğinde kuvvet formülu F =
M x A eşitliğidir. Formülde M
kütleyi A ise ivmeyi yani hızı ifade
eder. Formül şu şekilde
uyarlanabilir; rotorun yeterli
miktarda bir güç ile döndürülmesi
ile hızlanan hava kütlesi
helikopteri yerden kesecek olan
kaldırma kuvvetini üretecektir.
Kaldırma kuvveti helikoptere
kaldırma vektörü doğrultusunda yani
dikey olarak hareket verecektir
(Şekil15). Bu hareketin çok yönlü
bir harekete dönüştürülmesi
helikopteri o eşsiz uçma kabiliyeti
ile teçhiz eder. Bu noktada dikey
kaldırma kuvveti yatay olarak
kenarlara, ileri ve geri yönlerde
oransal olarak kullanılmaktadır. Bu
durumda kaldırma kuvvetinin ismi
çekme kuvveti olarak ta anılacaktır.
Şekil17'de daha önce de belirtildiği
üzere dikey kaldırma kuvvetinin pal
izdüşümünün değişimi ile hareketi
nasıl takip ettiği ve aradaki 90
derecelik açıyı koruduğu
verilmiştir. Şekil 17a'da ise çekiş
( kaldırma ) kuvvetinin rotor
açılandırılması ile olan ilişkisi
verilmiştir. Dikey çekiş kuvveti
helikopteri havada tutar iken
rotorun açılandırılması ile meydana
gelen yatay çekiş kuvvetide çok
yönlü bir uçuşu sağlayacaktır.
Helikopter rotorun yönlendirildiği
yönde ilerler iken yatay çekiş
kuvvetinin büyüklüğü rotor açısının
büyüklüğü ile doğru orantılıdır.

DÖNER KANAT TEORİSİ